دیوان حافظ بر پایه‌ی نسخه‌ی خطی سال ۸۰۱

دیوان حافظ بر پایه نسخه خطی سال ۸۰۱

دیوان حافظ بر پایه نسخه خطی سال ۸۰۱، پیرایش و نگارش سهیل قاسمی، توسّط انتشارات بلم منتشر شده‌است. این اثر به تصحیح و ارائه‌ی اشعارِ حافظ شیرازی بر اساسِ نسخه‌ی خطیِ کهنِ سال ۸۰۱ هجری قمری می‌پردازد. نسخه‌ی خطیِ ۸۰۱، قدیمی‌ترین دست‌نویسِ شناخته‌شده از دیوان حافظ است که در موزه کتابخانه نورعثمانیه  (سلیمانیه) ترکیه نگهداری می‌شود. دقّت، اصالت و قدمتِ این نسخه، به دلیلِ نزدیکی به زمانِ حیاتِ شاعر (حدود ۷۲۷–۷۹۲ ه‍.ق)، آن را به منبعی ارزشمند برای پژوهشگران و علاقه‌مندان به شعرِ حافظ تبدیل کرده‌است.

ویژگی‌های کتاب

این کتاب با هدفِ ارائه دیوانی کامل، نفیس و آسان‌خوان از اشعارِ حافظ و بر اساس نسخه‌های کهن تدوین شده‌است. ویژگی‌های برجسته آن عبارت اند از:

– استفاده از نسخه‌های خطیِ کهن: نسخه اصلی مورد استفاده، دست‌نویس سال ۸۰۱ ه‍.ق است که در موزه نورعثمانیه ترکیه کشف شده‌است. همچنین از نسخه خطی سال ۸۰۳ ه‍.ق (نگهداری‌شده در تاشکند) و نسخه موسوم به «بیاض علامرندی» (شامل حدود ۵۰ غزل از حافظ، نگاشته‌شده در زمان حیات شاعر) در تألیف بهره گرفته شده‌است.

– کامل بودن دیوان: مؤلف کوشیده تا غزل‌ها و ابیاتی را که در نسخه ۸۰۱ نیستند، از دیگر نسخه‌های خطی و تصحیح‌ها به متن و پاورقی اضافه کند. این ویژگی، کتاب را به مجموعه‌ای جامع از اشعار منسوب به حافظ تبدیل کرده‌است.

– درج تصاویر نسخه خطی: در کنار متن هر شعر، تصویر صفحه مرتبط از نسخه خطی ۸۰۱ ارائه شده‌است که هم جنبه مستند دارد و هم به خواننده امکان مقایسه و لذت بصری می‌دهد و شکلِ ظاهریِ این دیوان حافظ را نفیس و فاخر کرده‌است. 

– آسان‌خوانی: متن با رسم‌الخط خوانا و نشانه‌گذاری سجاوندی تنظیم شده تا برای خوانندگان با هر سطح از آشنایی با ادبیات کهن قابل استفاده باشد.

– جنبه‌های پژوهشی و تخصصی: تصحیحِ نو و درجِ تفاوت‌های میانِ نسخه‌های رایج با این نسخه که اقدمِ نسخِ دیوان حافظ است و پاورقی‌های دقیق و جذّاب و ذکرِ تفاوت‌ها با نسخه‌ی نایاب و قدیمیِ سال ۸۰۳ که نویافته اند و در تصحیح‌های پیشینِ دیوانِ حافظ کشف نشده بودند و موردِ مداقّه قرار نگرفته بودند، وجهه‌ئی پژوهشی و قابلِ استناد به این کتاب داده که می‌تواند راه‌گشا و منبع تحقیقات پژوهش‌گران و حافظ شناسان باشد.

پیشینه‌ی تصحیحِ دیوانِ حافظ

رایج‌ترین نسخه‌ی دیوان حافظ که امروزه در دسترس است، بر اساس تصحیحی از سال ۱۳۲۰ ه‍.ش و مبتنی بر نسخه خطی سال ۸۲۷ ه‍.ق است. در آن زمان، اقدمِ نسَخِ کشف شده، همین نسخه‌ی خطی بود. با گذشتِ سال‌ها، کشفِ نسخه‌های خطّیِ کهن‌تر در دهه‌های اخیر، از جمله نسخه‌های ۸۰۱ و ۸۰۳ ه‍.ق، دریچه‌های جدیدی به سوی شناختِ دقیق‌ترِ اشعار حافظ گشوده‌است. از آنجا که هیچ دیوانی با دست‌خط یا تأییدِ خودِ حافظ در دست نیست و گویی مجموعه‌ی اشعارِ او پس از درگذشتش گردآوری شده، تفاوت‌ها و دگرگونی‌ها در نسخه‌ها اجتناب‌ناپذیر است. این اختلافاتِ ناشی از خطای کاتبان یا تغییراتِ عمدی در نسخه‌برداری‌های دستی یا دلایلِ دیگر، ضرورتِ بررسیِ نسخه‌های کهن‌تر را برجسته می‌کند.

پژوهشگرانی چون عبدالرحیم خلخالی، محمد قزوینی، قاسم غنی، پرویز ناتل خانلری، حسین پژمان، مسعود فرزاد، ابوالقاسم انجوی شیرازی، رشید عیوضی، اکبر بهروز، احمد شاملو، ایرج افشار، محمدرضا جلالی نائینی، نذیر احمد، رکن‌الدین همایون‌فرّخ، هوشنگ ابتهاج، سلیم نیساری، بهاءالدین خرّمشاهی، هاشم جاوید، علی محمد رفیعی، صادق سجادی و دیگر بزرگان در تصحیح دیوان حافظ نقش داشته‌اند. قدیمی‌ترین نسخه‌های مورد استناد این افراد، عمدتاً متعلق به سال‌های ۸۰۷ تا ۸۳۸ ه‍.ق بوده‌است. کتابِ «دفتر دگرسانی‌ها در غزل‌های حافظ» (سلیم نیساری، ۱۳۸۵) نیز با بررسیِ حدودِ ۵۰ نسخه‌ی خطی، به تحلیلِ این تفاوت‌ها پرداخته‌است. با این حال، نسخه‌های ۸۰۱، ۸۰۳ و بیاض علامرندی که در کتاب حاضر استفاده شده‌اند، به تازگی کشف شده‌اند و در تصحیح‌های پیشین لحاظ نشده بودند. (صادق سجادی و علی بهرامیان تصحیحی بر مبنای نسخه خطی ۸۰۳ به نشر سپردند.)

ساختار تألیف

مؤلّف در دیباچه‌ی کتاب هدفِ خود را چنین بیان کرده‌است:

ارائه‌ی نسخه ۸۰۱ به‌صورت دقیق و بدونِ دخل و تصرّف، به‌عنوانِ حلقه‌ی مفقوده‌ی پژوهش‌های پیشین؛ و هم‌زمان تهیه‌ی دیوانی کامل و قابلِ استفاده برای همه.

روشِ کارِ او به شکلِ زیر است:

1. وفاداری به نسخه ۸۰۱: متن اصلی بر اساس این نسخه پیاده شده و تنها در موارد آشکار سهو قلم کاتب (با ذکر در پانویس) اصلاحاتی اعمال شده‌است.
2. اختلاف نسخه‌ها: اختلافِ نسخه‌ی 801 با نسخه‌ی 803 و بیاض علامرندی در پاورقی آمده، بخش‌های مخدوشِ نسخه‌ی ۸۰۱ با نسخه‌ی ۸۰۳ و نسخه‌های خطی دیگر از جمله نسخه‌ی خطیِ سال ۸۱۸ ه‍.ق (کتابخانه‌ی آصفیه حیدرآباد هند) تطبیق داده شده‌است. در مواردی که تشخیصِ قطعیِ سهوِ کاتب یا نوشته‌ی نسخه‌های خطّی میسّر نبود، به نسخه‌های دیگر مراجعه شده و گزارشِ اختلافِ نسخه‌ها در پاورقی آمده‌است.
3. افزودنِ غزل‌های غایب: غزل‌هایی که در نسخه ۸۰۱ نیستند، از نسخه ۸۰۳ و غزل‌هایی که در هیچ‌کدام نبود، تصحیح قزوینی-غنی، به انتهای کتاب اضافه شده‌اند.
4. درج ابیاتِ غایب: ابیاتی که در نسخه ۸۰۱ نیست اما در دیگر نسخه‌ها آمده‌اند، در پانویس هر صفحه ذکر شده‌اند.
5. رسم‌الخط و نشانه‌گذاری: متن با نشانه‌های سجاوندی و رسم‌الخط امروزی تنظیم شده تا خواندن آن برای نسل امروز آسان‌تر باشد. برای این کار، با همکاری انتشارات بلم، دستورِ یکسانی برای نگارش در پیش گرفته شده که این اسلوب در دیباچه‌ی کتاب به تفصیل شرح داده‌شده.